Wanneer ik het Kompas inzet, is dat met de intentie om het geheel te tonen op een eenvoudige en tegelijk diepgaande manier. Het stelt ons in staat om aandacht en erkenning te geven aan het verstandelijke, het emotionele, het gevoelsmatige en het overstijgende. Als vier gezinsleden met elk hun eigen karakter en behoeftes.

Het Kompas maakt bovendien heel praktisch inzichtelijk hoe standpunten werken en hoe veelzeggend dat woord op zichzelf al is, want het geeft al weer dat het jouw mening is, bezien vanuit het punt waar je staat. Wanneer we het hele wiel bezien zonder van onze plek te komen, wordt het een (ver)oordelen. Want dat waar jij staat is waar, dus betekent dit dat de rest niet waar is.
Herman Finkers illustreert dat principe als volgt: “Het is hetzelfde als je zegt: poëzie bestaat niet, want het is strijdig met de wetenschap. In de poëzie kan je zeggen: ‘tussen ons is een muur van stilte’. Dat is strijdig met de wetenschap, want de eerste de beste bouwvakker kan je vertellen dat je een muur metselt van steen. Van stilte kan je geen muur metselen, dat is wetenschappelijk bewezen onjuist.”

Om de toepassing van het Kompas te tonen, geef ik een voorbeeld van hoe je het uitstekend gebruiken kan wanneer je bijvoorbeeld met groepen werkt. (Ik schrijf nu in termen van onderwijs, geef je trainingen, vervang ‘leerlingen’ dan door ‘deelnemers’ en ‘klas’ door ‘groep’.)
De zon komt op in het oosten, daar beginnen we dan ook op het Kompas.

Oosten
Als eerste willen de leerlingen weten: Wat gaan we doen?
Daarna willen ze weten: Hoe moeten we dat doen?
En geheid komt de vraag, al dan niet hardop gesteld: Waarom moeten we dit doen?
Dit is allemaal oostelijke energie, waar voldoende aandacht aan gegeven moet worden, anders wordt het chaos en haken mensen af. Er is namelijk veiligheid in structuur. Welke kaders zijn er, wat spreken we af, hoe gaan we te werk, etc.
Maar wanneer we doorschieten en alles in regels, vormen en structuren willen vastzetten, raakt het wiel uit balans. Dat merk je dan ook terug in je klas. Chaos wederom.
Zonder regels en structuur functioneren we niet, maar met teveel regels en structuur evenmin.

Zuiden
In het zuiden komt de energie die we in mijn optiek op scholen niet genoeg toelaten; spelen. Spelen, zo weten we uit o.a. de ontwikkelingspsychologie en van Brené Brown, is van groot belang voor mensen van alle leeftijden. Het is aftasten, uitproberen, verkennen, proeven, vallen en opstaan. Op die manier krijgen we op geheel eigen wijze grip op de materie. Letterlijk. Filmpjes kijken en instructies krijgen kan ter ondersteuning dienen, maar het zelf in handen nemen en zelf doen is essentieel.
Om spelen veilig te kunnen laten verlopen, is de basis, gelegd in het oosten met de regels en structuur, van wezenlijk belang. Wanneer we daar te strikt zijn, blokkeren we het zuiden. Dan durft niemand meer iets. Maar loslaten is best eng voor het gestructureerde oosten, want het zuiden is onvoorspelbaar. Er komt altijd weer iets dat we niet hadden voorzien, hoe zorgvuldig we het ook uitgedacht en voorbereid hebben. En dat is precies de essentie van het zuiden; we kunnen leuk dingen bedenken, maar in het handelen komt het pas werkelijk tot leven.
Wanneer we te los zijn in het oosten, gebeuren er ongelukken in het zuiden die voorkomen hadden kunnen worden. Dat laatste deel is belangrijk, want ongelukken komen sowieso voor in het zuiden. We leren met vallen en opstaan, die vrijheid en ruimte moet er ook zijn. Ervaren hoe iets kapotgaat, zet ook het proces van repareren in gang. Dus dat een ongeluk(je) gebeurt, is geen falen, dat hoort erbij. Wie speelt, wordt vies. Wanneer het spelen onveilig wordt, dàn is het mis.

Westen
In het westen komt de energie van introspectie, zelfreflectie. En dat is niet het geven van sociaal wenselijke antwoorden of het zoeken naar een ‘schuldige’ wanneer het gezamenlijke project niet naar tevredenheid is verlopen. Het is de moed om werkelijk naar jezelf te durven kijken, zonder oordelen maar in alle openheid. Niet om te zoeken naar wat je fout hebt gedaan of wat je goed hebt gedaan, dat is oostelijke energie (oververtegenwoordigd op scholen). Het westen gaat om authenticiteit en integriteit; wie ben je, welk handelen past bij wie jij bent of de persoon die je wilt zijn en heb je dit ook weten te realiseren? Ben je bewust van wat je nodig hebt en kan je daar ook om vragen?
Dit doet een appèl op het eigen geweten. Het gaat niet om de vraag wat de wet toelaat, het gaat om het vinden van de eigen innerlijke stem die de weg wijst. Recht versus rechtvaardig. Gehoorzamen (= het uiterlijke) staat niet gelijk aan verantwoordelijkheid nemen (= het innerlijke). Wie door straf/beloning gedreven wordt, ontwikkelt geen moreel kompas en is een speelbal van externe prikkels. Daarom is het leren luisteren naar de innerlijke stem cruciaal, willen we integere, redelijke volwassenen grootbrengen. Mensen die het goede doen omdat ze dat zelf goed vinden, niet omdat ze bang zijn voor straf of een beloning willen. Alleen dan ben je er zeker van dat ze ook het goede doen wanneer niemand kijkt.

Noorden
In het noorden komt de integratie; alles wat ervoor is ervaren komt samen, wordt verinnerlijkt en beoefend. De leerling maakt het zich eigen (betekent ook: geeft er een eigen draai aan, wat belemmerd wordt wanneer het oosten te dominant is) en heeft waarlijk iets geleerd. En wanneer er waarlijk iets geleerd is, wordt het doorgegeven met meer kracht en vuur dan automatisch overgenomen patronen, die gedachteloos doorgegeven worden.

Tot slot
Werken met het Kompas kan in stilte of hardop. Wil je de leerlingen/deelnemers erover vertellen, dan is dat natuurlijk prima. Maar het is geen vereiste om vanuit het principe te kunnen werken.
Ga ermee spelen, probeer het uit. Want het weten van dit alles, doet op zichzelf niets. Ook de meest diepe inzichten zijn geen toverstokken die alles in een enkele zwiep veranderen. Inzichten zijn deuren die openzwaaien, maar we moeten zelf in beweging komen om die deuren door te gaan. En die beweging, dat is een kwestie van (be)oefenen. Have fun.

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *